रब्बी हंगामाची चाहूल लागली की शेतकऱ्यांच्या मनात अनेक प्रश्न उभे राहतात. यंदा कोणते पीक घ्यावे? किती क्षेत्रावर पेरणी करावी? उपलब्ध पाणी किती दिवस पुरेल? जमिनीत ओलावा किती आहे? पेरणीची योग्य वेळ कोणती? खतांचा वापर किती करावा?

या प्रश्नांची उत्तरे केवळ मागील वर्षाच्या अनुभवावर किंवा नेहमीच्या पीक पद्धतीवर आधारित न ठेवता यंदाच्या परिस्थितीनुसार शोधण्याची गरज आहे.

याच पार्श्वभूमीवर रब्बी २०२६-२७ साठी पाणी उपलब्धता, जमिनीतील ओलावा आणि हवामानातील जोखीम यांचा विचार करून पीक नियोजन करण्यावर भर देण्यात येत आहे. पाण्याचा ताण असलेल्या भागांमध्ये तुलनेने कमी पाणी लागणाऱ्या कडधान्ये आणि तेलबियांचा विचार करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

पिकाची निवड पाण्यापासून सुरू करा

आपल्या शेतात दरवर्षी तेच पीक घेतले जाते म्हणून यंदाही तेच पीक घ्यायचे, हा निर्णय प्रत्येक परिस्थितीत योग्य असेलच असे नाही. विशेषतः ज्या भागात पावसाचे प्रमाण किंवा वितरण कमी राहिले आहे, तेथे विहीर, बोअरवेल, शेततळे, कालवा किंवा इतर सिंचन स्रोतांमध्ये उपलब्ध असलेल्या पाण्याचा अंदाज घेणे महत्त्वाचे आहे.

पाण्याची उपलब्धता कमी असेल तर जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांचे क्षेत्र मर्यादित ठेवून स्थानिक परिस्थितीस अनुकूल पर्यायांचा विचार करता येतो. कडधान्ये आणि तेलबियांसारख्या तुलनेने कमी पाणी लागणाऱ्या पिकांना योग्य परिस्थितीत प्राधान्य देण्याचा विचार करता येतो.

मात्र कोणते पीक घ्यायचे, याचा अंतिम निर्णय स्थानिक जमीन, हवामान, उपलब्ध पाणी, बाजारपेठ आणि कृषी विभागाच्या स्थानिक शिफारशी लक्षात घेऊन घ्यावा.

जमिनीतील ओलावा म्हणजे शेतकऱ्याची पहिली माहिती

रब्बी पिकांसाठी जमिनीतील उपलब्ध ओलावा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. पाऊस झाला किंवा नाही एवढ्यावरच निर्णय न घेता पाऊस किती झाला, तो कधी झाला आणि त्यानंतर जमिनीत किती ओलावा टिकून आहे, हे पाहणे गरजेचे आहे.

शेतातील वेगवेगळ्या भागातील माती हातात घेऊन तिची स्थिती पाहणे, जमिनीचा पोत समजून घेणे आणि शक्य असल्यास मृदा परीक्षणाच्या अहवालाचा आधार घेणे उपयुक्त ठरते.

विशेषतः हलक्या जमिनीत ओलावा कमी काळ टिकू शकतो, तर मध्यम किंवा भारी जमिनीत उपलब्ध पाण्याचा साठा तुलनेने वेगळा असतो. त्यामुळे शेजारच्या शेतात एखादे पीक चांगले आले म्हणून आपल्या शेतातही तेच पीक घ्यावे, असा सरसकट निर्णय टाळावा.

“पाणी कमी” म्हणजे “उत्पादन कमी” असे नाही

पाण्याची उपलब्धता कमी असणे ही निश्चितच अडचण आहे. मात्र योग्य नियोजनातून उपलब्ध संसाधनांचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो.

कमी उपलब्ध पाण्यात तुलनेने कमी पाणी लागणाऱ्या पिकांचा विचार करणे, सिंचनाची वेळ आणि पद्धत योग्य ठेवणे, पाण्याची अनावश्यक नासाडी टाळणे, जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी योग्य मशागत पद्धती वापरणे आणि गरजेनुसार सूक्ष्म सिंचनाचा वापर करणे यामुळे पाणी वापर कार्यक्षमतेत सुधारणा होऊ शकते.

कडधान्ये आणि तेलबियांची संधी

रब्बी हंगामात हरभरा, मसूर, मोहरी यांसारख्या कडधान्ये आणि तेलबियांचा विविध भागांमध्ये विचार केला जातो. पाण्याचा ताण असलेल्या भागांमध्ये कडधान्ये आणि तेलबियांना अधिक महत्त्व देण्यावर भर देण्यात येत आहे.

यामागे केवळ पाण्याची बचत हा मुद्दा नाही, तर देशातील कडधान्ये आणि खाद्यतेल उत्पादन वाढवून आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्याचाही व्यापक उद्देश आहे.

मात्र एखाद्या पिकाला “कमी पाणी लागते” एवढ्या एका कारणावरून संपूर्ण क्षेत्र त्या पिकाखाली आणणे योग्य ठरणार नाही. जमिनीचा प्रकार, तापमान, पेरणीची वेळ, वाण, पाण्याची उपलब्धता, बाजारपेठ आणि स्थानिक कृषी शिफारशी यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

खत व्यवस्थापनातही “हिशोब” महत्त्वाचा

रब्बी हंगामासाठी खतांची उपलब्धता पुरेशी ठेवण्यावर भर देण्यात आला आहे. मात्र खत उपलब्ध आहे म्हणून त्याचा अतिरिक्त वापर करणे योग्य नाही.

माती परीक्षणावर आधारित संतुलित खत व्यवस्थापन ही अधिक शाश्वत पद्धत आहे. पिकाला आवश्यक असलेल्या अन्नद्रव्यांचा पुरवठा जमिनीची सुपीकता, पिकाची गरज आणि मृदा परीक्षणाच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.

अतिरिक्त खतामुळे उत्पादन वाढेलच असे नाही. उलट अनावश्यक खर्च वाढू शकतो आणि जमिनीच्या आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो.

पेरणीपूर्वी शेतकऱ्यांनी स्वतःला पाच प्रश्न विचारावेत

या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्यानंतरच क्षेत्रफळ आणि पीक पद्धती निश्चित केल्यास निर्णय अधिक विचारपूर्वक घेता येईल.

हवामान बदलाच्या काळात नियोजन बदलावे लागेल

आज शेतीसमोरचे आव्हान केवळ पावसाचे कमी-जास्त प्रमाण एवढे राहिलेले नाही. पावसाचा कालावधी, तापमानातील चढ-उतार, उष्णतेच्या लाटा, अवकाळी पाऊस आणि पाण्याची उपलब्धता यांचा एकत्रित परिणाम पिकांवर होत आहे.

म्हणूनच भविष्यातील शेतीमध्ये “पीक घेतले आणि पाणी मिळेल” या पद्धतीऐवजी “उपलब्ध संसाधनांनुसार पीक निवडले” हा दृष्टिकोन अधिक महत्त्वाचा ठरणार आहे.

पाणी वाचवणे म्हणजे पुढच्या पिकासाठी पाणी साठवणे

शेतीमध्ये पाण्याचा प्रत्येक थेंब नियोजनपूर्वक वापरण्याची गरज आहे. उपलब्ध पाणी किती आहे याचा अंदाज घेऊन पिकाची निवड करणे, सिंचनाची वेळ योग्य ठेवणे, शक्य तिथे ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचा वापर करणे, जमिनीतील ओलावा टिकवणे आणि अनावश्यक पाण्याचा वापर टाळणे या उपायांचा विचार करता येतो.

पाण्याचे नियोजन हे केवळ एका पिकासाठी नसून संपूर्ण हंगामासाठी असावे. आज किती पाणी वापरायचे आणि पुढील पिकाच्या अवस्थेसाठी किती पाणी राखून ठेवायचे, याचा विचार केल्यास उपलब्ध पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येईल.

शेतीत “हिशोब” म्हणजेच शहाणपण

रब्बी हंगामात चांगले उत्पादन घेण्यासाठी केवळ चांगले बियाणे किंवा भरपूर खत पुरेसे नाही. उपलब्ध पाणी, जमिनीतील ओलावा, हवामान, पीक कालावधी, जमिनीचा प्रकार, बाजारपेठ आणि उत्पादन खर्च या सर्वांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

रब्बी २०२६-२७ साठी पाणी उपलब्धता आणि जमिनीतील ओलावा लक्षात घेऊन पीक नियोजन करण्यावर भर देण्यात येत आहे. पाण्याचा ताण असलेल्या भागात तुलनेने कमी पाणी लागणाऱ्या कडधान्ये आणि तेलबियांचा विचार करण्याचे आवाहन करण्यात आले आहे.

महाराष्ट्रातील सध्याच्या असमान पाऊसस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर हा संदेश विशेष महत्त्वाचा आहे. मात्र प्रत्येक शेताची परिस्थिती वेगळी असल्याने एकच पीक किंवा एकच पद्धत सर्व शेतांसाठी योग्य असेलच असे नाही. स्थानिक कृषी विभाग, कृषी विज्ञान केंद्र, कृषी विद्यापीठांच्या शिफारशी आणि मृदा परीक्षणाचा आधार घेऊन निर्णय घेणे अधिक योग्य ठरेल.