गहू पेरण्यापूर्वी सर्वांत महत्त्वाचा निर्णय म्हणजे उपलब्ध पाणी आणि घेता येणारे सुरक्षित क्षेत्र यांचा मेळ घालणे.

विहीर, कूपनलिका, शेततळे, तलाव किंवा कालवा यामधून प्रत्यक्ष किती पाणी उपलब्ध होणार आहे याचा अंदाज घ्या.

हलकी, उथळ किंवा कमी पाणीधारण क्षमता असलेल्या जमिनीत गहू घेण्याचा निर्णय उपलब्ध पाणी आणि स्थानिक शिफारशींच्या आधारे घ्यावा.

माती परीक्षण हे दुष्काळी किंवा मर्यादित सिंचन परिस्थितीतील खत व्यवस्थापनाचे वैज्ञानिक आधार आहे.

“एल निनो सहनशील वाण” अशी स्वतंत्र सार्वत्रिक श्रेणी मानण्याऐवजी महाराष्ट्रातील संबंधित कृषी-हवामान विभागासाठी मर्यादित सिंचन + वेळेवर पेरणी + उष्णता ताणाचा धोका लक्षात घेऊन शिफारशीत वाण निवडणे अधिक शास्त्रीय आहे.

वेळेवर पेरणी का महत्त्वाची?

गहू उशिरा पेरल्यास दाणे भरण्याची अवस्था वाढत्या तापमानाच्या काळात येण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे शक्य असल्यास वेळेवर पेरणी करणे हे उष्णता ताण व्यवस्थापनातील सर्वांत कमी खर्चाचे उपायांपैकी एक आहे.

पेरणी पद्धत

शक्य असल्यास सीड-कम-फर्टिलायझर ड्रिल वापरा. यामुळे बियाण्याचे समान वितरण, योग्य खोली आणि खताची योग्य मांडणी साधता येते.

सामान्यतः सुमारे 4–5 सेंमी खोली उपयोगी ठरते. मात्र जमिनीतील उपलब्ध ओलाव्यानुसार प्रत्यक्ष खोली निश्चित करावी.

मर्यादित पाण्याच्या परिस्थितीत सुरुवातीची उगवण आणि रोपांची जोमदार वाढ अत्यंत महत्त्वाची आहे.

• प्रमाणित व उच्च उगवणक्षमता असलेले बियाणे वापरा.
• स्थानिक शिफारशीप्रमाणे बुरशीनाशक बीजप्रक्रिया करा.
• जैवखते वापरत असल्यास रासायनिक बीजप्रक्रियेनंतर आवश्यक अंतर ठेवा.
• एकाच द्रावणात विसंगत रसायने मिसळू नका.

• अनावश्यक मशागत टाळा.
• जमिनीची धूप रोखा.
• शक्य असल्यास पीक अवशेषांचे संरक्षण करा.
• सेंद्रिय पदार्थांचा वापर करा.
• योग्य वेळी तण नियंत्रण करा.
• शेत समतल ठेवण्याचा प्रयत्न करा.

मूळ तत्त्व

दुष्काळी परिस्थितीत खत “कमी” करणे हा नियम नाही. त्याऐवजी माती परीक्षण + अपेक्षित उत्पादन + उपलब्ध पाणी यावर खत व्यवस्थापन आधारित असावे.

नत्र व्यवस्थापन

• नत्राची संपूर्ण मात्रा पेरणीवेळी देऊ नका.
• माती परीक्षण व शिफारशीनुसार नत्राची मात्रा ठरवा.
• वरखत उपलब्ध पाणी आणि पीक अवस्थेशी जोडून द्या.
• पाणी उपलब्ध नसताना केवळ खत देण्यासाठी सिंचन करू नका.

सेंद्रिय पदार्थ

चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट उपलब्ध असल्यास पेरणीपूर्वी वापरणे मृद्रचना, सेंद्रिय कर्ब आणि पाणीधारण क्षमतेसाठी उपयुक्त ठरू शकते.

गव्हामध्ये CRI म्हणजे Crown Root Initiation अवस्था अत्यंत महत्त्वाची आहे. मात्र सिंचनाची अचूक वेळ जमिनीचा प्रकार, पेरणीपूर्व ओलावा, तापमान आणि पिकाची वाढ यावर अवलंबून असते.

मध्यम काळ्या जमिनीतील MPKVच्या विशिष्ट संशोधन शिफारशीत फुले समाधानसाठी 41 आणि 62 DAS या दोन सिंचनांचा deficit-irrigation आराखडा नोंदविला आहे. प्रत्यक्ष शेतात जमीन, पेरणी तारीख व हवामानानुसार निर्णय घ्यावा.

पाणी कॅलेंडरनुसार न देता पुढील तीन घटकांचा वापर करा:

पेरणीनंतरच्या सुरुवातीच्या 30–40 दिवसांत तण व्यवस्थापनाला विशेष महत्त्व द्या.

• तणाचा प्रकार ओळखा.
• त्यानुसार योग्य पद्धत निवडा.
• तणनाशकाची मात्रा व अवस्था स्थानिक शिफारशीप्रमाणे ठेवा.
• एकाच गटातील तणनाशकाचा वारंवार वापर टाळा.

गव्हामध्ये फुलोरा, दुधाळ अवस्था, पीठी अवस्था आणि दाणे भरण्याचा कालावधी तापमान वाढीसाठी संवेदनशील असतो.

मावा व रसशोषक किडी

उबदार आणि तुलनेने कोरडे हवामान काही रसशोषक किडींना अनुकूल ठरू शकते. त्यामुळे नियमित निरीक्षण आवश्यक आहे.

पानांची खालची बाजू, कोवळे भाग आणि ओंबी यांची तपासणी करा.

तांबेरा

गव्हामध्ये पिवळा तांबेरा, तपकिरी तांबेरा आणि काळा तांबेरा यांचे निरीक्षण करा.

पानांवर पिवळसर, तपकिरी किंवा तांबूस धुळीसारखे उठावदार ठिपके दिसल्यास रोगाचा संशय घ्यावा.

रोग आढळल्यास स्थानिक कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या अद्ययावत शिफारशीप्रमाणे बुरशीनाशक निवडा.

1. पाणी बजेट तयार केल्याशिवाय मोठ्या क्षेत्रावर गहू घेऊ नका.
2. स्थानिक परिस्थितीसाठी शिफारशीत वाण निवडा.
3. शक्यतो वेळेवर पेरणी करा.
4. प्रमाणित बियाणे आणि योग्य बीजप्रक्रिया वापरा.
5. माती परीक्षणाशिवाय खतांचा अतिरेक करू नका.
6. CRI अवस्थेतील पाण्याला प्राधान्य द्या.
7. सुरुवातीच्या अवस्थेत तण नियंत्रण प्रभावीपणे करा.
8. फुलोरा ते दाणे भरण्याच्या काळातील पाणी आधीच नियोजित करा.
9. कीड व रोगासाठी नियमित निरीक्षण करा.
10. उष्णतेच्या लाटेपूर्वी सिंचनाचा निर्णय हवामान अंदाज आणि जमिनीतील ओलाव्यावर आधारित घ्या.

मर्यादित पाण्याच्या वर्षात गव्हाचे उत्पादन टिकवण्याचा मार्ग अधिक इनपुट वापरणे नसून योग्य वेळी योग्य इनपुट वापरणे हा आहे.