शेतातील अवशेषांपासून मातीसाठी उपयुक्त खत! आयसीएआरकडून आंबवलेल्या सेंद्रिय खताचे प्रशिक्षण
शेतातील अवशेष कचरा नाहीत; योग्य प्रक्रिया केली तर ते मातीसाठी उपयुक्त सेंद्रिय खताचे महत्त्वाचे साधन ठरू शकतात. मातीचे आरोग्य सुधारण्यासाठी, सेंद्रिय पदार्थांचे पुनर्चक्रण करण्यासाठी आणि अन्नद्रव्यांचे संतुलित व्यवस्थापन करण्यासाठी आंबवलेल्या सेंद्रिय खताचा वापर सध्या चर्चेत आहे.
भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या भारतीय कृषी संशोधन संस्थेकडून शेतकऱ्यांना फर्मेंटेड ऑर्गेनिक मॅन्युअर म्हणजेच आंबवलेले सेंद्रिय खत आणि संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाबाबत प्रशिक्षण दिले जात आहे. ५ ऑक्टोबर २०२६ रोजी औरैया जिल्ह्यातील ५० शेतकऱ्यांसाठी आयोजित प्रशिक्षणामध्ये आंबवलेल्या सेंद्रिय खताचा मातीच्या भौतिक व रासायनिक आरोग्यावर होणारा परिणाम, त्याचा वापर आणि शेतीतील उपयोग याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले. 1
आंबवलेले सेंद्रिय खत म्हणजे काय?
शेणखत, पिकांचे अवशेष आणि इतर योग्य सेंद्रिय पदार्थांचे नियंत्रित जैविक विघटन किंवा आंबवण प्रक्रियेद्वारे तयार होणाऱ्या खताला फर्मेंटेड ऑर्गेनिक मॅन्युअर म्हणजे एफओएम असे म्हणतात.
या प्रक्रियेमध्ये सूक्ष्मजीवांच्या मदतीने सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन होते. त्यामुळे शेतातील जैविक अवशेषांचे अधिक उपयुक्त स्वरूपात रूपांतर करता येते. द्रवरूप स्वरूपातील अशा निविष्ठेला लिक्विड फर्मेंटेड ऑर्गेनिक मॅन्युअर म्हणजे एलएफओएम असे म्हटले जाते.
आयसीएआरच्या विविध संस्थांमार्फत एफओएम आणि एलएफओएमच्या निर्मिती, वापर आणि मातीच्या आरोग्याशी संबंधित बाबींवर प्रशिक्षण व जनजागृती केली जात आहे. 2
शेतातील कोणते अवशेष उपयोगी ठरू शकतात?
शेतीमध्ये दरवर्षी मोठ्या प्रमाणावर जैविक अवशेष तयार होतात. पिकांची काडीकचरा, पेंढा, पाने, भाजीपाला व फळांचे अवशेष, शेण आणि इतर योग्य जैविक पदार्थ यांचा योग्य पद्धतीने वापर करून सेंद्रिय निविष्ठा तयार करता येतात.
आयसीएआरने विकसित केलेल्या जैव-विघटक तंत्रज्ञानामध्ये भाताचा पेंढा, सोयाबीनचे अवशेष, मका, बाजरी, मोहरी तसेच विविध भाजीपाला व फळांचे अवशेष जलद विघटनासाठी वापरता येतात. 3
मातीच्या आरोग्यासाठी सेंद्रिय खत महत्त्वाचे का?
माती ही केवळ पिकाला आधार देणारी माध्यम नाही. तिच्यामध्ये सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीव, हवा, पाणी आणि विविध अन्नद्रव्यांचे गतिशील संतुलन असते. त्यामुळे दीर्घकालीन उत्पादनासाठी मातीचे भौतिक, रासायनिक आणि जैविक आरोग्य टिकवणे आवश्यक आहे.
सेंद्रिय खतांचा वापर केल्यामुळे मातीमध्ये सेंद्रिय पदार्थांची भर पडते. त्यामुळे मातीची रचना, पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता, अन्नद्रव्यांची उपलब्धता आणि उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
आयसीएआरच्या २०२६ मधील जनजागृती कार्यक्रमांमध्ये शेणखत, कंपोस्ट, गांडूळखत, हिरवळीची खते, पिकांचे अवशेष, जैवखते आणि द्रवरूप सेंद्रिय निविष्ठांचा एकात्मिक वापर मातीच्या आरोग्यासाठी महत्त्वाचा असल्याचे अधोरेखित करण्यात आले आहे. 4
रासायनिक खत पूर्णपणे बंद करायचे का?
नाही. आंबवलेले सेंद्रिय खत वापरणे म्हणजे रासायनिक खते पूर्णपणे बंद करणे असा अर्थ होत नाही.
पिकाला आवश्यक नत्र, स्फुरद, पालाश आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची गरज माती परीक्षण, पीक, उत्पादनाचे लक्ष्य आणि स्थानिक कृषी शिफारशींवर आधारित असते. त्यामुळे सेंद्रिय खत, जैविक निविष्ठा आणि आवश्यक रासायनिक खतांचा संतुलित व शास्त्रीय वापर करणे अधिक योग्य आहे.
आयसीएआरच्या अलीकडील प्रशिक्षणांमध्येही माती परीक्षण, संतुलित खत वापर आणि एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापनावर भर देण्यात आला आहे. 5
एफओएम आणि एलएफओएममध्ये काय फरक?
फर्मेंटेड ऑर्गेनिक मॅन्युअर म्हणजे एफओएम हे प्रामुख्याने घन किंवा अर्धघन स्वरूपात वापरले जाते. त्याचा वापर जमिनीमध्ये मिसळण्यासाठी केला जाऊ शकतो.
लिक्विड फर्मेंटेड ऑर्गेनिक मॅन्युअर म्हणजे एलएफओएम हे द्रवरूप सेंद्रिय निविष्ठा आहे. त्याचा वापर संबंधित पिकासाठी उपलब्ध शिफारशी आणि उत्पादनाच्या गुणवत्तेनुसार केला जातो.
आयसीएआरच्या उपलब्ध पॅकेज ऑफ प्रॅक्टिसेसमध्ये विविध पिकांसाठी एफओएम आणि एलएफओएमच्या वापराबाबत मार्गदर्शक सूचना देण्यात आल्या आहेत. उदाहरणार्थ, काही पिकांमध्ये एफओएमचा वापर शिफारशीत रासायनिक खतांच्या मात्रेसोबत करण्याचे मार्गदर्शन करण्यात आले आहे. 6
शेतकऱ्यांना होणारे संभाव्य फायदे
शेतातील जैविक अवशेषांचे खतामध्ये रूपांतर केल्यामुळे त्यांचा पुनर्वापर करता येतो. त्यामुळे शेतातील अवशेष जाळण्याची गरज कमी होऊ शकते.
सेंद्रिय पदार्थ जमिनीत परत गेल्यामुळे मातीतील सेंद्रिय कर्ब व्यवस्थापनास मदत होते. मातीची रचना सुधारण्यास, ओलावा टिकवून ठेवण्यास आणि उपयुक्त सूक्ष्मजीवांच्या क्रियाशीलतेस चालना मिळण्यास मदत होऊ शकते.
याशिवाय शेतातच उपलब्ध असलेल्या संसाधनांचा वापर करून काही सेंद्रिय निविष्ठा तयार करता आल्यास बाहेरून खरेदी कराव्या लागणाऱ्या निविष्ठांवरील खर्च कमी करण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.
खत तयार करताना कोणती काळजी घ्यावी?
सेंद्रिय खत निर्मितीमध्ये योग्य प्रक्रिया करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कोणताही जैविक कचरा थेट शेतात टाकणे म्हणजे आंबवलेले सेंद्रिय खत तयार करणे नव्हे.
कच्च्या पदार्थांची निवड, त्यांचे प्रमाण, ओलावा, आंबवण्याचा कालावधी, वापरलेले सूक्ष्मजीव आणि प्रक्रिया पद्धत यानुसार खताची गुणवत्ता बदलू शकते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी स्थानिक कृषी विज्ञान केंद्र, कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार प्रक्रिया करणे योग्य ठरेल.
औद्योगिक कचरा, प्लास्टिक, रासायनिक पदार्थ किंवा जड धातूंचा धोका असलेले पदार्थ सेंद्रिय खत निर्मितीसाठी वापरू नयेत.
पिकानुसार वापर महत्त्वाचा
सेंद्रिय खताचे प्रमाण सर्व पिकांसाठी समान नसते. भात, गहू, मका, भाजीपाला, फळपिके किंवा इतर पिकांसाठी वापरण्याची मात्रा आणि पद्धत वेगवेगळी असू शकते.
उदाहरणार्थ, आयसीएआरच्या उपलब्ध मार्गदर्शक सूचनांमध्ये गहू आणि भातासाठी एफओएम/एलएफओएम वापराच्या विशिष्ट पद्धती नमूद आहेत. त्यामुळे सोशल मीडियावर किंवा अनधिकृत स्रोतांवर दिलेली एकच मात्रा सर्व पिकांना लागू करणे टाळावे. 7
महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा संदेश
महाराष्ट्रात सोयाबीन, कापूस, तूर, मका, ज्वारी, बाजरी, भाजीपाला आणि विविध फळपिकांच्या उत्पादनातून मोठ्या प्रमाणावर जैविक अवशेष उपलब्ध होतात.
हे अवशेष जाळण्याऐवजी त्यांचे योग्य व्यवस्थापन करून सेंद्रिय निविष्ठांमध्ये रूपांतर करण्याचा विचार करता येतो. मात्र प्रत्येक पिकासाठी आणि प्रत्येक जमिनीसाठी योग्य पद्धत व मात्रा निश्चित करताना माती परीक्षण आणि स्थानिक कृषी शिफारशींना प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
सेंद्रिय खत हे रासायनिक खताला फक्त पर्याय म्हणून न पाहता एकात्मिक अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाचा भाग म्हणून पाहणे अधिक वैज्ञानिक ठरते.
शेतकऱ्यांनी लक्षात ठेवाव्यात या पाच गोष्टी
अवशेष जाळू नका. योग्य पद्धतीने त्यांचे पुनर्चक्रण करा.
माती परीक्षण करा. मातीला नेमकी कोणती अन्नद्रव्ये आवश्यक आहेत हे जाणून घ्या.
सेंद्रिय पदार्थ वाढवा. शेणखत, कंपोस्ट, पिकांचे अवशेष आणि उपलब्ध सेंद्रिय स्रोतांचा योग्य वापर करा.
संतुलित खत व्यवस्थापन करा. सेंद्रिय व रासायनिक निविष्ठांचा वैज्ञानिक पद्धतीने वापर करा.
स्थानिक शिफारशींचे पालन करा. नवीन निविष्ठा किंवा पद्धत मोठ्या क्षेत्रावर वापरण्यापूर्वी कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
शेवटी…
शेतातील अवशेष ही समस्या नसून योग्य व्यवस्थापन केल्यास ती शेतीसाठी मौल्यवान संसाधने ठरू शकतात. आंबवलेल्या सेंद्रिय खताच्या माध्यमातून जैविक अवशेषांचे पुनर्चक्रण, मातीतील सेंद्रिय पदार्थांचे व्यवस्थापन आणि संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन यांना एकत्र आणण्याची संधी मिळते.
माती निरोगी असेल तर पीक व्यवस्थापनाचा पाया मजबूत होतो. त्यामुळे “अवशेष जाळण्याऐवजी त्यांचे खत करा, माती परीक्षण करा आणि संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन करा” हा संदेश शाश्वत शेतीसाठी महत्त्वाचा ठरतो.
फायदेशीर शेतीसाठी एक सोपा मंत्र
अवशेष जाळू नका
अवशेषांचे खत करा
माती परीक्षण करा
संतुलित अन्नद्रव्य द्या
मातीचे आरोग्य जपा
संदर्भ
भारतीय कृषी संशोधन परिषद, भारतीय कृषी संशोधन संस्था आणि आयसीएआरच्या विविध संस्थांकडून प्रकाशित माहिती व प्रशिक्षण कार्यक्रमांच्या आधारे हा लेख तयार करण्यात आला आहे. 8