हवामान बदलाच्या काळात शेतीला नवी दिशा; स्थानिक गरजांनुसार तयार होणार हवामान-सक्षम कृषी आराखडे

हवामानातील अनिश्चितता, पावसातील बदल, दीर्घ पावसाचे खंड, अतिवृष्टी, उष्णतेचा ताण आणि बदलत्या हवामानामुळे पिकांवर निर्माण होणाऱ्या विविध जोखमींच्या पार्श्वभूमीवर भारतीय कृषी संशोधन परिषद अर्थात आयसीएआरकडून हवामान-सक्षम शेतीसाठी स्थानिक पातळीवर अधिक प्रभावी उपाययोजना विकसित करण्यावर भर दिला जात आहे.

याच उद्देशाने हैदराबाद येथील आयसीएआर-केंद्रीय कोरडवाहू कृषी संशोधन संस्था अर्थात आयसीएआर-सीआरआयडीए येथे २२ ते २४ सप्टेंबर २०२६ दरम्यान नॅशनल इनोव्हेशन्स ऑन क्लायमेट रेझिलिएंट ॲग्रीकल्चर-टेक्नॉलॉजी डेमॉन्स्ट्रेशन कॉम्पोनंट अर्थात एनआयसीआरए-टीडीसी अंतर्गत तीन दिवसीय बैठक आयोजित करण्यात आली आहे.

या बैठकीचा उद्देश मागील पाच वर्षांतील कामाचा, अनुभवांचा आणि उपलब्धींचा आढावा घेऊन पुढील टप्प्यासाठी स्थानिक परिस्थितीनुसार हवामान-सक्षम कृषी कृती आराखडे तयार करणे हा आहे. आयसीएआरच्या माहितीनुसार, या आराखड्यांमध्ये स्थानिक शेती पद्धती, हवामान जोखीम, उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने आणि शेतकऱ्यांच्या गरजा यांचा विचार केला जाणार आहे.

प्रत्येक भागासाठी एकच उपाय नाही

हवामान बदलाचा परिणाम देशातील प्रत्येक भागावर सारखा होत नाही. काही भागांमध्ये पावसाचा दीर्घ खंड ही प्रमुख समस्या असते, तर काही भागांमध्ये अतिवृष्टी, पाणी साचणे किंवा पिकांच्या काढणीच्या काळात होणारा पाऊस मोठी जोखीम निर्माण करतो. काही भागांमध्ये उष्णतेचा ताण वाढत आहे, तर कोरडवाहू भागांमध्ये पाणी उपलब्धता ही प्रमुख अडचण आहे.

त्यामुळे भविष्यातील हवामान-सक्षम शेतीसाठी संपूर्ण देशाला लागू होईल असा एकच आराखडा तयार करण्याऐवजी स्थानिक परिस्थितीनुसार कृषी आराखडे तयार करण्यावर भर दिला जात आहे. या पद्धतीमध्ये कोणत्या भागात कोणते पीक, कोणती लागवड पद्धत, कोणते पाणी व्यवस्थापन आणि कोणत्या हवामान जोखीम व्यवस्थापन उपाययोजना उपयुक्त ठरतील याचा विचार केला जाऊ शकतो.

३३ राज्यांतील १५१ कृषी विज्ञान केंद्रांचा सहभाग

आयसीएआरच्या माहितीनुसार एनआयसीआरए-टीडीसी कार्यक्रम ३३ राज्यांमधील हवामान-संवेदनशील जिल्ह्यांमध्ये १५१ कृषी विज्ञान केंद्रांमार्फत राबविला जात आहे. या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यासाठी विविध कृषी तंत्रज्ञान आणि उपाययोजनांचे प्रात्यक्षिक केले जात आहे.

या कार्यक्रमातून मिळालेला प्रत्यक्ष क्षेत्रातील अनुभव पुढील टप्प्याच्या कृती आराखड्यांसाठी महत्त्वाचा ठरणार आहे. शेतकऱ्यांच्या अनुभवांमधून आणि कृषी विज्ञान केंद्रांच्या कामातून मिळणाऱ्या माहितीचा वापर स्थानिक उपाययोजना अधिक प्रभावी करण्यासाठी केला जाणार आहे.

डिजिटल शेतीकडे वाढता कल

हवामान-सक्षम कृषी विस्तारामध्ये डिजिटल तंत्रज्ञानाची भूमिका सातत्याने वाढत आहे. आयसीएआरच्या बैठकीत डिजिटल ॲग्रीकल्चर, मोबाईल ॲडव्हायजरी, जिओ-एआय, रिअल-टाइम फील्ड मॉनिटरिंग आणि डिजिटल माहिती प्रसार यांचा अधिक प्रभावी वापर करण्यावर भर देण्यात आला.

हवामानातील बदल वेगाने होत असताना शेतकऱ्यांपर्यंत वेळेवर माहिती पोहोचणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. डिजिटल माध्यमांद्वारे हवामान, पीक परिस्थिती आणि संभाव्य जोखमीशी संबंधित कृषी सल्ला अधिक व्यापक पातळीवर पोहोचवण्याची क्षमता निर्माण होत आहे.

जिओ-एआय म्हणजे काय?

जिओ-एआय म्हणजे भौगोलिक माहिती आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा एकत्रित वापर. उपग्रह प्रतिमा, भौगोलिक माहिती, हवामानाची माहिती आणि क्षेत्रीय निरीक्षण यांसारख्या विविध स्रोतांमधून मिळणाऱ्या माहितीचे विश्लेषण करून शेतीतील परिस्थिती समजून घेण्यासाठी या तंत्रज्ञानाचा वापर करता येतो.

आयसीएआरने हवामान-सक्षम कृषी विस्तारासाठी जिओ-एआय आणि रिअल-टाइम फील्ड मॉनिटरिंगसारख्या तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या भूमिकेवर भर दिला आहे. भविष्यात या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने स्थानिक परिस्थितीवर आधारित कृषी सल्ला अधिक वेगाने विकसित करण्याच्या शक्यता आहेत.

रिअल-टाइम पीक निरीक्षणाचे महत्त्व

शेतातील परिस्थिती वेळेवर समजणे हे हवामान-सक्षम शेतीतील महत्त्वाचे पाऊल आहे. पिकांची अवस्था, हवामानातील बदल आणि विविध ताण याबाबतची माहिती वेळेत उपलब्ध झाल्यास कृषी सल्ला अधिक परिणामकारकपणे तयार करता येऊ शकतो.

रिअल-टाइम फील्ड मॉनिटरिंग, डिजिटल माहिती आणि स्थानिक निरीक्षण यांचा समन्वय करून हवामानाशी संबंधित जोखमींचे व्यवस्थापन करण्यासाठी अधिक गतिमान प्रणाली विकसित करण्याचा प्रयत्न या कार्यक्रमातून होत आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मशीन लर्निंगचा वापर

हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआय, मशीन लर्निंग अर्थात एमएल आणि इंटरनेट ऑफ थिंग्ज अर्थात आयओटी यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा कृषी क्षेत्रात वापर वाढविण्यावरही भर दिला जात आहे.

या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने मोठ्या प्रमाणातील हवामान, पीक आणि क्षेत्रीय माहितीचे विश्लेषण करणे शक्य होऊ शकते. मात्र अशा तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष शेतकऱ्यांना फायदा होण्यासाठी अचूक माहिती, स्थानिक पातळीवरील डेटा, डिजिटल पायाभूत सुविधा आणि कृषी विस्तार यंत्रणेचा प्रभावी समन्वय आवश्यक राहणार आहे.

हवामान अंदाजापासून कृषी निर्णयापर्यंत

हवामानाचा अंदाज मिळणे ही केवळ पहिली पायरी आहे. त्या अंदाजाचा शेतीतील प्रत्यक्ष निर्णयांशी संबंध जोडणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

उदाहरणार्थ, एखाद्या भागात पावसाचा दीर्घ खंड अपेक्षित असल्यास उपलब्ध जमिनीतील ओलावा, पाण्याची उपलब्धता, पीक अवस्था आणि स्थानिक परिस्थिती लक्षात घेऊन व्यवस्थापनाचा सल्ला देता येऊ शकतो. त्याचप्रमाणे अतिवृष्टीची शक्यता असल्यास पाण्याचा निचरा, काढणीचे नियोजन आणि पिकांचे संरक्षण याबाबत वेळेवर सूचना देणे शक्य होऊ शकते.

आयसीएआर-सीआरआयडीएकडून तयार करण्यात आलेल्या आकस्मिक कृषी आराखड्यांचा हवामानाशी संबंधित परिस्थितींमध्ये वापर होत असल्याचे आयसीएआरने नमूद केले आहे. पुढील टप्प्यात प्रत्यक्ष क्षेत्रातील अनुभवांच्या आधारे या आराखड्यांना अधिक अद्ययावत करण्यावर भर दिला जात आहे.

गावपातळीवरील हवामान-सक्षम शेती

हवामान-सक्षम शेती म्हणजे केवळ नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर नव्हे. स्थानिक पिके, माती, पाणी, पशुधन, नैसर्गिक संसाधने आणि शेतकऱ्यांची आर्थिक परिस्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

त्यामुळे पुढील टप्प्यात स्थानिक शेती प्रणालीवर आधारित उपाययोजना, नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन, पाणी व्यवस्थापन, पीक विविधीकरण, हवामानानुसार आकस्मिक नियोजन आणि शेतकऱ्यांना वेळेवर तांत्रिक मार्गदर्शन यांना महत्त्व दिले जाणार आहे.

शेतकऱ्यांसाठी याचा काय फायदा?

हवामान बदलाच्या काळात शेतकऱ्यांसाठी सर्वात महत्त्वाची गरज म्हणजे बदलत्या परिस्थितीनुसार वेळेवर निर्णय घेणे. पाऊस कधी पडेल याची माहिती मिळणे महत्त्वाचे आहेच; परंतु त्या माहितीच्या आधारे शेतात काय करावे, हे समजणे त्याहून महत्त्वाचे आहे.

स्थानिक हवामान, माती, पाणी आणि पीक परिस्थिती यांचा विचार करून तयार केलेला कृषी सल्ला शेतकऱ्यांसाठी अधिक उपयुक्त ठरू शकतो. त्यामुळे भविष्यात “सर्वांसाठी एकच कृषी सल्ला” या पद्धतीऐवजी “या भागासाठी, या पिकासाठी आणि या परिस्थितीत काय करावे?” अशा स्थानिक स्वरूपाच्या सल्ला प्रणालीला अधिक महत्त्व मिळू शकते.

पुढील टप्प्यासाठी महत्त्वाचा आराखडा

२२ ते २४ सप्टेंबरदरम्यान होणाऱ्या एनआयसीआरए-टीडीसी बैठकीत मागील पाच वर्षांतील प्रगती, अनुभव आणि अडचणींचा आढावा घेतला जात आहे. त्यानंतर मंजूर कृती आराखड्याचे स्थानिक पातळीवरील प्रत्यक्ष हस्तक्षेपांमध्ये रूपांतर करण्यावर चर्चा होत आहे.

या बैठकीत स्थानिक शेती प्रणाली, संस्थात्मक समन्वय, डिजिटल मॉनिटरिंग आणि गावपातळीवरील शाश्वत हवामान-सक्षम शेती यावर विशेष भर देण्यात आला आहे. बैठकीमध्ये आयसीएआर संस्था, कृषी विज्ञान केंद्रे, कृषी तंत्रज्ञान अनुप्रयोग संशोधन संस्था आणि संबंधित शास्त्रज्ञांसह १०० पेक्षा अधिक प्रतिनिधी सहभागी झाले आहेत.

हवामान बदलाशी लढण्यासाठी शेतीची नवी तयारी

हवामान बदलाचा परिणाम आता केवळ भविष्यातील विषय राहिलेला नाही. पावसातील अनिश्चितता, दीर्घ पावसाचे खंड, अतिवृष्टी आणि तापमानातील बदल यांचा परिणाम शेतकऱ्यांच्या उत्पादनावर आणि उत्पन्नावर होत आहे.

या पार्श्वभूमीवर संशोधन संस्था, कृषी विज्ञान केंद्रे, कृषी विभाग, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि शेतकरी यांच्यातील समन्वय अधिक महत्त्वाचा ठरत आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार तयार होणारे हवामान-सक्षम कृषी आराखडे, डिजिटल शेती आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित साधने भविष्यातील कृषी विस्ताराला नवी दिशा देऊ शकतात.

मात्र तंत्रज्ञानाची खरी उपयुक्तता त्याचा शेतकऱ्याच्या निर्णयक्षमतेत किती उपयोग होतो यावर अवलंबून राहणार आहे. त्यामुळे संशोधनातून तयार होणारे तंत्रज्ञान आणि सल्ला सोप्या भाषेत, योग्य वेळी आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचणे ही या संपूर्ण प्रक्रियेतील महत्त्वाची कडी ठरणार आहे.

स्रोत: भारतीय कृषी संशोधन परिषद (आयसीएआर), आयसीएआर-सीआरआयडीए, हैदराबाद. 1