- गहू पिक मोठ्या क्षेत्रावर संपूर्ण देशभरात घेतले जाते. महाराष्ट्रात देखील मोठ्या क्षेत्रावर गव्हाच्या पिकाची लागवड केली जाते. पण संपूर्ण देशाच्या तुलनेत महाराष्ट्राची उत्पादकता बरीच कमी आढळते. त्याच मुख्य कारण म्हणजे हलक्या जमिनीची निवड. गहू पिकासाठी भारी आणि योग्य निचरा होणारी जमीन निवडण हे उत्पादकतेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्वाचे आहे.गहू पिकासाठी थंड, कोरडे आणि स्वच्छ सूर्यप्रकाश असणारे हवामान चांगले मानवते. गहू पिकाच्या वाढीसाठी ७ ते २१ अंश सें.ग्रे. तापमानाची आवश्यकता असते. दाणे भरण्याच्यावेळी २५ अंश सें.ग्रे. इतके तापमान असल्यास दाण्यांची वाढ चांगली होऊन दाण्यांचे वजन वाढते.आणि उत्पादनातही वाढ होते.
जमिनीची पुर्वतयारी
गव्हाच्या मुळ्या ६० सें.मी. ते १.०० मीटर खोलीपर्यंत वाढत असल्याने गव्हाच्या योग्य वाढीसाठी जमीन चांगली भुसभुशीत असणे आवश्यक आहे. यासाठी खरिप पीक काढणीनंतर जमीनीची चांगली पुर्व मशागत करुन जमीन चांगली भुसभुशीत करावी. शेवटच्या कुळवणी अगोदर २५ ते ३० बैलगाड्या चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत पसरुन टाकावे. तसेच पूर्वीच्या पिकांची धसकटे व इतर काडीकचरा वेचून जमीन स्वच्छ करावी.
बियाणे आणि बीजप्रक्रिया
गव्हाच्या अधिक उत्पादनाकरिता हेक्टरी २० ते २२ लाख झाडे शेतात असणे आवश्यक आहे. त्यासाठी प्रती हेक्टरी १०० किलो बियाणे वेळेवर पेरणीसाठी वापरावे.उशिरा पेरणीसाठी कमी तापमानामुळे गव्हाच्या पिकास कमी फुटवे येत असल्यामुळे बियाण्याचे प्रमाण १२५ ते १५० किलो प्रती हेक्टरी एवढे ठेवावे. जिरायत पेरणीसाठी ७५ ते १०० किलो प्रती हेक्टरी बियाण्याचा वापर करावा.
पेरणीपूर्वी बियाण्यास कॅप्टन किंवा थायरम या बुरशीनाशकाची ३ ग्रॅम प्रती किलो बियाणे या प्रमाणात बीजप्रक्रिया करावी. तसेच प्रती १० किलो बियाण्यास अॅझोटोबॅक्टर आणि स्फुरद विरघळणारे जिवाणू संवर्धन यांची प्रती २५० ग्रॅम या प्रमाणे बियाण्यास बीजप्रक्रिया करावी. यामुळे उत्पादनात १० ते १५ टक्के वाढ होते. वाणांची निवड.
स्थानिक परिस्थितीनुसार व पाण्याच्या उपलब्धतेनुसार शिफारस केलेल्या योग्य सुधारीत वाणांची निवड करावी. जिरायत साठी पंचवटी, नेत्रावती . बागायत साठी – त्र्यंबक, तपोवन, फुले समाधान, गोदावरी हे पर्याय उपलब्ध आहे. रासायनिक खते
गहू पिकासाठी रासायनिक खतांच्या मात्रा जिरायत, बागायत वेळेवर बागायत वेळेवर व बागायत उशिरा पेरणीसाठी वेगवेगळ्या शिफारस केलेल्या आहेत.
बागायत वेळेवर पेरणी साठी
नत्र- १२० किलो
स्फुरद- ६० किलो
पालाश-४० किलो
बागायत उशिरा पेरणी साठी
नत्र – ८० किलो
स्फुरद – ४० किलो
पालाश- ४० किलो
जिरायत पेरणी साठी
नत्र- ४० किलो
स्फुरद- २० किलो या प्रमाणात वापरावे.
बागायती गहू पिकासाठी अर्धे नत्र, संपूर्ण स्फुरद व पालाश पेरणीच्या वेळी द्यावे व राहिलेले अर्धे नत्र पेरणीनंतर तीन आठवड्यांनी खुरपणी झाल्यावर आणि पहिल्या पाण्याच्या पाळी अगोदर द्यावे. जिरायत पेरणी करताना नत्र आणि स्फुरद पेरणीच्यावेळी द्यावे.
माती परीक्षणाद्वारे गहू पिकातील खत व्यवस्थापन करावे यामुळे योग्य उत्पादन आणि खतांच्या खर्चात बचत होते.
पाणी व्यवस्थापन
गव्हाची पेरणी शक्यतो पेरणीपूर्वी शेत न ओलवता उपलब्ध ओलावा असताना करावी. पेरणीनंतर साधारणपणे १८ ते २१ दिवसांच्या अंतराने पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात पाणी देण्याच्या दृष्टीने पिक वाढीच्या महत्वाच्या संवेदनशील अवस्था पुढीलप्रमाणे आहे.
- मुकुटमुळे फुटण्याची सुरवात : पेरणीनंतर १८ ते २१ दिवसांनी
- कांडी धरण्याची अवस्था पेरणीनंतर ४० ते ४२ दिवसांनी
- फुलोरा, चिक धरण्याची अवस्था पेरणीनंतर ६५ ते ७० दिवसांनी.
- दाणे भरण्याची अवस्थाः पेरणीनंतर ८० ते ९० दिवसांनी
अपुऱ्या पाणी पुरवठा परिस्थितीही कमी पाण्यात अधिक उत्पादनक्षम वाणांचा वापर करून खालीलप्रमाणे पाणी व्यवस्थापन करावे.
▪️ गहू पिकास एकच पाणी देणे शक्य असल्यास पेरणीनंतर ४० ते ४२ दिवसांनी द्यावे.
▪️गहू पिकास दोन पाणी देणे शक्य असल्यास पहिले पाणी २० ते २२ दिवसानी आणि दुसरे पाणी ६० ते ६५ दिवसांनी द्यावे.
▪️गहू पिकास तीन पाणी देणे शक्य असल्यास पेरणीनंतर पहिले पाणी २० ते २२ दिवसांनी, दुसरे ४० ते ४२ व तिसरे ६० ते ६५ दिवसांनी द्यावे. गव्हास एकच पाणी दिले तर पुरेशा पाण्यापासून आलेल्या उत्पादनाच्या तुलनेत ४१ टक्के घट येते आणि दोन पाणी दिले तर उत्पादनात २० टक्के घट येते. रोग व कीड व्यवस्थापन
▪️गव्हाची करपा: पानांवर तपकिरी ठिपके दिसतात; नियंत्रणासाठी मॅन्कोझेब 25 ग्रॅम प्रति 10 लिटर पाण्यात फवारावे.
▪️गव्हाचा गंज रोग: पानावर तांबूस ठिपके येतात; नियंत्रणासाठी प्रोपिकोनाझोल 10 मिली प्रति 10 लिटर पाणी फवारावे.
▪️ मावा- इमिडाक्लोप्रिड 1 मिली प्रति 3 लिटर पाणी फवारावे.जैविक नियंत्रणासाठी मेटारहीझीयम अँनिसोपली किंवा व्हटीसिलीयम लेकॅनि ५० ग्रॅम प्रती १० लीटर पाणी या प्रमाणात फवारावे.
कापणीची वेळ
पिकाच्या शेंड्यावरील दाणे कडक व सोनेरी रंगाचे दिसू लागल्यावर कापणी करावी. किंवा हार्वेस्टर च्या सहाय्याने मळणी करावी.
तांत्रिक पद्धतीने लागवड, योग्य जातींची निवड आणि खत-सिंचन यांचे नियोजन केल्यास गव्हाचे उत्पादन 25 ते 30 टक्क्यांनी वाढवता येईल आणि उत्पन्नात वाढ होईल
श्रीमती सोनाली कदम सहाय्यक कृषि अधिकारी आडगाव चोथवा