हवामान बदलाला तोंड देणाऱ्या पिकांच्या विकासाला वेग!
नवी दिल्लीतील ‘SPROUT’ अत्याधुनिक Plant Phenotyping सुविधा सुरू
हवामान बदलामुळे वाढते तापमान, दुष्काळ, अनियमित पाऊस आणि विविध जैविक व अजैविक ताण यांचा शेतीवर परिणाम वाढत आहे. अशा परिस्थितीत अधिक हवामान-सहिष्णु आणि सक्षम पिकांच्या विकासासाठी भारताने अत्याधुनिक संशोधन सुविधांच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल टाकले आहे.
नवी दिल्लीतील BRIC-National Institute of Plant Genome Research (BRIC-NIPGR) येथे SPROUT नावाची अत्याधुनिक Plant Phenotyping सुविधा सुरू करण्यात आली आहे. या सुविधेमुळे वनस्पतींच्या विविध गुणधर्मांचे नियंत्रित वातावरणात मोठ्या प्रमाणावर आणि अचूक पद्धतीने परीक्षण करणे शक्य होणार आहे.
🌱 SPROUT म्हणजे काय?
SPROUT ही नियंत्रित वातावरणातील उच्च-क्षमता असलेली Plant Phenotyping Facility आहे. या सुविधेच्या माध्यमातून विविध पिकांमधील महत्त्वाचे जैविक गुणधर्म जलद आणि अचूकपणे मोजता येतात.
Phenotyping म्हणजे वनस्पतीमध्ये प्रत्यक्ष दिसून येणाऱ्या गुणधर्मांचे मोजमाप व विश्लेषण. उदाहरणार्थ, एखाद्या वनस्पतीमध्ये दुष्काळ सहन करण्याची क्षमता असल्यास तिची वाढ, पानांची स्थिती, जैवभार, तापमानातील प्रतिक्रिया, मुळांची वाढ आणि इतर संबंधित गुणधर्म नियंत्रित परिस्थितीत तपासता येतात.
🔬 या सुविधेत काय तपासता येईल?
- विविध Germplasm व आनुवंशिक संसाधने
- Breeding populations
- Mutant lines
- Transgenic lines
- Genome-edited lines
- दुष्काळ, उष्णता आणि इतर पर्यावरणीय ताणांवरील प्रतिक्रिया
- वनस्पतींच्या वाढीशी संबंधित विविध गुणधर्म
🧬 Genotyping आणि Phenotyping मधील फरक
🧬 Genotyping
वनस्पतीच्या DNA आणि जनुकीय रचनेचा अभ्यास करून कोणती जनुके किंवा आनुवंशिक घटक विशिष्ट गुणधर्मांशी संबंधित आहेत हे शोधण्याची प्रक्रिया.
🌿 Phenotyping
त्या जनुकीय रचनेमुळे वनस्पतीमध्ये प्रत्यक्ष कोणते गुणधर्म दिसतात, त्यांचे मोजमाप आणि विश्लेषण करण्याची प्रक्रिया.
☀️ हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर SPROUT चे महत्त्व
भविष्यातील पिकांकडून केवळ अधिक उत्पादनाची अपेक्षा पुरेशी राहणार नाही. बदलत्या हवामानातही उत्पादन स्थिर ठेवण्याची क्षमता अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे.
SPROUT मध्ये नियंत्रित पर्यावरणीय परिस्थिती निर्माण करून वनस्पतींची विविध ताणांवरील प्रतिक्रिया वर्षभर अभ्यासता येते. त्यामुळे नैसर्गिक हंगामाची प्रतीक्षा न करता संशोधन प्रक्रियेला गती देण्याची क्षमता निर्माण होते.
🌾 हरभरा पिकावर विशेष भर
SPROUT सुविधेचा सुरुवातीच्या महत्त्वाच्या उपयोगांपैकी एक हरभरा (Chickpea) सुधारणा कार्यक्रमाशी संबंधित आहे.
या सुविधेत RGB Imaging आणि Thermal Imaging यांसारख्या non-invasive तंत्रज्ञानांचा वापर करून वनस्पतींचे real-time monitoring करता येते. त्यामुळे मोठ्या संख्येने वनस्पतींचे गुणधर्म जलदपणे नोंदवणे आणि त्यांची तुलना करणे शक्य होते.
⚡ SpeedSeed मुळे पिढ्यान्पिढ्या होणाऱ्या Breeding ला वेग
SPROUT सोबत SpeedSeed ही Rapid Generation Advancement पद्धतही महत्त्वाची आहे. नियंत्रित वातावरणाचा वापर करून पिकांच्या पिढ्या तुलनेने कमी कालावधीत पुढे नेण्याचा प्रयत्न SpeedSeed द्वारे केला जातो.
यामुळे पारंपरिक breeding प्रक्रियेत लागणारा कालावधी काही प्रमाणात कमी करण्याची आणि इच्छित गुणधर्म असलेल्या breeding lines जलद विकसित करण्याची शक्यता निर्माण होते.
🧬 Genomics + Phenotyping + Speed Breeding
👨🌾 शेतकऱ्यांना संभाव्य फायदा
SPROUT ही थेट शेतकऱ्यांना सेवा देणारी सुविधा नसली तरी तिच्या माध्यमातून होणाऱ्या संशोधनाचा दीर्घकालीन परिणाम शेतीपर्यंत पोहोचू शकतो.
- कमी पाण्यात उत्पादन देणारे वाण
- उष्णता सहन करणारे वाण
- दुष्काळ सहनशील वाण
- रोगप्रतिकारक्षम वाण
- बदलत्या हवामानात तुलनेने स्थिर उत्पादन देणारे वाण
🇮🇳 BioE3 धोरणाशी संबंध
SPROUT सारख्या जैवतंत्रज्ञानाधारित संशोधन सुविधांचा विकास भारताच्या BioE3 – Biotechnology for Economy, Environment and Employment या व्यापक दृष्टिकोनाशी संबंधित आहे.
जैवतंत्रज्ञानाचा वापर करून अर्थव्यवस्था, पर्यावरण आणि रोजगाराच्या संधी वाढविण्यासोबतच हवामान बदलाशी जुळवून घेणाऱ्या कृषी तंत्रज्ञानाला चालना देणे हा या दिशेचा महत्त्वाचा भाग आहे.
🌍 निष्कर्ष
हवामान बदलाच्या काळात भविष्यातील शेतीसाठी अधिक सक्षम पिकांची गरज वाढत आहे. अशा वेळी Genomics, Genome Technologies, Precision Phenotyping आणि Speed Breeding यांचा एकत्रित वापर कृषी संशोधनाला नवी दिशा देऊ शकतो.
SPROUT ही सुविधा वनस्पतींच्या गुणधर्मांचे जलद, अचूक आणि नियंत्रित पद्धतीने परीक्षण करण्याची क्षमता वाढवते. विशेषतः हरभऱ्यासारख्या महत्त्वाच्या पिकांमध्ये हवामान-सहिष्णुता, रोगप्रतिकारकता आणि जलद breeding साठी तिचा उपयोग महत्त्वाचा ठरू शकतो.
📚 संदर्भ
- Press Information Bureau, Government of India, SPROUT Facility at BRIC-NIPGR, New Delhi, September 2026.
- BRIC-NIPGR – National Institute of Plant Genome Research, Government of India.
- Plant Stress, 2026 – SPROUT / SpeedSeed संबंधित संशोधन.
टीप: या लेखातील संशोधनविषयक माहिती उपलब्ध अधिकृत निवेदने आणि प्रकाशित वैज्ञानिक संशोधनाच्या आधारे संकलित केली आहे.
तंत्रज्ञान • विज्ञान • आधुनिक कृषी