🌱 सोयाबीनवरील शेंगा पोखरणारी अळी : ओळख, प्रादुर्भाव आणि एकात्मिक कीड व्यवस्थापन

सोयाबीनमध्ये शेंगा पोखरणारी अळी / Pod borer ही शेंगा व त्यातील दाण्यांचे नुकसान करणारी महत्त्वाची कीड आहे. Helicoverpa armigera ही सोयाबीनवरील राष्ट्रीय महत्त्वाच्या किडींमध्ये नमूद आहे. तसेच Cydia ptychora या किडीचाही सोयाबीनमधील Pod borer म्हणून उल्लेख आहे.

१. 🐛 शेंगा पोखरणारी अळी म्हणजे काय?

शेंगा पोखरणारी अळी प्रामुख्याने चना अळी (Helicoverpa armigera) म्हणून ओळखली जाते. ही बहुभक्षी कीड असून विविध पिकांवर आढळते. सोयाबीनमध्ये तिचा प्रादुर्भाव विशेषतः फुलोरा ते शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचा ठरतो.

अळी सुरुवातीला कोवळी पाने, कळ्या व फुले खाते; पुढे शेंगा तयार झाल्यानंतर शेंगांमध्ये छिद्र करून आतील दाणे खाते. भारत सरकारच्या सोयाबीन IPM पॅकेजनुसार Helicoverpa armigera ही प्रमुख कीड असून शेंगा धरण्याच्या अवस्थेत ३ अळ्या प्रति मीटर ओळ हा आर्थिक नुकसान पातळीचा निर्देशांक दिला आहे.

२. 🔎 अळीची ओळख

अळीची वैशिष्ट्ये

• अळीचा रंग हिरवा, पिवळसर-हिरवा किंवा तपकिरी असू शकतो.
• शरीरावर साधारणपणे गडद रंगाच्या रेषा/पट्टे दिसतात.
• अळीच्या शरीरावर सूक्ष्म केस असतात.
• पूर्ण वाढलेली अळी तुलनेने मोठी असते.
• अळी पाने, फुले आणि विशेषतः शेंगांवर आढळते.
• एकाच शेतात वेगवेगळ्या आकाराच्या अळ्या एकाच वेळी दिसू शकतात.

पतंगाची ओळख

प्रौढ कीटक हा पतंग असतो. मादी पतंग पिकावर अंडी घालते. अंड्यातून बाहेर पडलेली लहान अळी सुरुवातीला कोवळ्या भागावर खाद्य घेते आणि पुढे मोठी झाल्यावर शेंगांवर जाते.

३. 🔄 जीवनक्रम

शेंगा पोखरणाऱ्या Helicoverpa armigera चा जीवनक्रम साधारणपणे:

अंडे → अळी → कोषावस्था → पतंग

🥚 अंडे

मादी पतंग प्रामुख्याने पिकाच्या कोवळ्या भागावर, पाने, कळ्या, फुले किंवा शेंगांजवळ अंडी घालते.

🐛 अळी

अंड्यातून बाहेर आलेली लहान अळी प्रथम कोवळी पाने, कळ्या आणि फुले खाते. अळी जसजशी मोठी होते तसतसे तिचे नुकसान वाढते.

शेंगा तयार झाल्यानंतर ती शेंगेला छिद्र करून डोके शेंगेच्या आत घालून दाणे खाते, तर शरीराचा काही भाग शेंगेच्या बाहेर राहतो. त्यामुळे शेंगेवर गोलसर छिद्र व अळीची विष्ठा दिसू शकते.

🟤 कोष

पूर्ण वाढ झालेली अळी जमिनीमध्ये जाऊन कोषावस्थेत जाते.

🦋 पतंग

कोषातून प्रौढ पतंग बाहेर पडतो. पुन्हा मादी अंडी घालते आणि जीवनचक्र सुरू राहते.

म्हणूनच फक्त मोठ्या अळीवर लक्ष न देता अंडी आणि लहान अळीच्या अवस्थेतच नियंत्रण करणे अधिक प्रभावी ठरते.

४. 🌾 प्रादुर्भाव कसा ओळखावा?

शेतात खालील लक्षणे दिसल्यास शेंगा पोखरणाऱ्या अळीची तपासणी करावी:

सुरुवातीचा प्रादुर्भाव

• पाने कुरतडलेली दिसणे
• कोवळ्या कळ्या व फुले खाल्ली जाणे
• फुलांमध्ये किंवा शेंगांवर लहान अळी दिसणे

शेंगा लागल्यानंतर

• शेंगेवर गोल छिद्र दिसणे
• छिद्राभोवती अळीची विष्ठा दिसणे
• शेंगेतील दाणे कुरतडलेले किंवा अर्धवट खाल्लेले दिसणे
• काही शेंगा अकाली वाळणे
• दाण्यांची संख्या व वजन कमी होणे

एक महत्त्वाची खूण: शेंगेवर छिद्र दिसले म्हणून लगेच फवारणी करू नये. शेतातील जिवंत अळ्यांची संख्या आणि नैसर्गिक शत्रूंची उपस्थिती तपासणे आवश्यक आहे.

५. 📈 प्रादुर्भाव वाढण्यास अनुकूल परिस्थिती

सोयाबीनमध्ये फुलोरा व शेंगा तयार होण्याच्या काळात अळीची नियमित पाहणी करणे महत्त्वाचे आहे.

विशेषतः:

• मागील वर्षी शेतात प्रादुर्भाव झालेला असल्यास
• फुलोरा व शेंगा लागण्याचा काळ
• शेतात पतंगांची संख्या वाढलेली दिसल्यास
• शेतात विविध अवस्थेतील अळ्या दिसत असल्यास

फेरोमोन ट्रॅपद्वारे Helicoverpa चे निरीक्षण करता येते. सोयाबीन IPM पॅकेजमध्ये Helicoverpa/Spodoptera साठी pheromone trap monitoring करण्याची शिफारस आहे.

६. 🛡️ एकात्मिक कीड व्यवस्थापन म्हणजे काय?

एकात्मिक कीड व्यवस्थापन म्हणजे फक्त कीटकनाशक फवारणे नव्हे.

मशागत + पीक व्यवस्थापन + निरीक्षण + भौतिक नियंत्रण + जैविक नियंत्रण + गरजेनुसार रासायनिक नियंत्रण

या सर्वांचा समन्वय म्हणजे IPM.

भारत सरकारच्या IPM पॅकेजनुसार कीड आर्थिकदृष्ट्या स्वीकारार्ह पातळीखाली ठेवण्यासाठी सांस्कृतिक, जैविक, भौतिक आणि रासायनिक पद्धतींचा योग्य समन्वय करणे हा IPM चा मूलभूत दृष्टिकोन आहे.

७. 🚜 मशागत व सांस्कृतिक पद्धती

१. उन्हाळी खोल नांगरट

उन्हाळ्यात खोल नांगरट केल्याने जमिनीतील कीड/कोष तसेच इतर कीड अवस्थांवर प्रतिकूल परिणाम होतो.

सोयाबीन IPM पॅकेजमध्ये उन्हाळी खोल नांगरट करण्याचा सल्ला दिला आहे.

२. वेळेवर पेरणी

योग्य जमिनीतील ओलावा असताना वेळेवर पेरणी करावी.

३. संतुलित खत व्यवस्थापन

अतिरिक्त नत्रामुळे पिकाची अनावश्यक कोवळी वाढ होऊ नये यासाठी संतुलित खत व्यवस्थापन आवश्यक आहे.

४. पीक फेरपालट

एकाच पिकाची सतत लागवड न करता योग्य पीक फेरपालट केल्यास कीड व्यवस्थापनास मदत होते.

५. तण नियंत्रण

तण हे अनेक किडींना पर्यायी आश्रय देऊ शकतात. त्यामुळे सुरुवातीच्या काळात शेत तणमुक्त ठेवणे महत्त्वाचे आहे. IPM पॅकेजमध्ये सुरुवातीचे 30-45 दिवस तणमुक्त व्यवस्थापन सुचविले आहे.

८. 👀 निरीक्षण पद्धत

IPM मधील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे नियमित शेत पाहणी.

शेतात फेरफटका मारताना:

• अंडी
• लहान अळ्या
• मोठ्या अळ्या
• शेंगांवरील छिद्रे
• अळीची विष्ठा
• पतंग
• परोपजीवी कीटक
• कोळी व इतर भक्षक

यांची नोंद घ्यावी.

AESA पद्धतीमध्ये पिकाची अवस्था, कीड, रोग, तण, नैसर्गिक शत्रू, जमिनीची स्थिती आणि हवामान यांचा एकत्र विचार करून निर्णय घेण्यावर भर दिला आहे.

९. 🪤 भौतिक/यांत्रिक नियंत्रण

१. फेरोमोन ट्रॅप

Helicoverpa armigera च्या प्रादुर्भावाचे निरीक्षण करण्यासाठी फेरोमोन ट्रॅप वापरावेत.

शेतात पूर्वी Helicoverpa चा प्रादुर्भाव असल्यास IPM पॅकेजमध्ये 10 ट्रॅप/हेक्टर लावण्याचा विशेष सल्ला दिला आहे.

२. पक्षी थांबे

शेतात 10-12 पक्षी थांबे/हेक्टर उभारण्याची शिफारस IPM पॅकेजमध्ये आहे.

पक्षी अळ्या खाऊन नैसर्गिकरीत्या कीड कमी करण्यास मदत करतात.

३. अंडी व अळ्या नष्ट करणे

लहान क्षेत्रात किंवा सुरुवातीच्या प्रादुर्भावात अंडी व अळ्या हाताने गोळा करून नष्ट करणे उपयुक्त ठरते.

१०. 🕷️ जैविक नियंत्रण

रासायनिक फवारणीपूर्वी शेतातील नैसर्गिक शत्रूंची संख्या पाहणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

उपयुक्त मित्रकीटक

• 🕷️ कोळी
• 🐞 Ladybird beetle
• 🪰 Tachinid fly
• 🦗 Praying mantis
• 🪲 Chrysoperla
• इतर भक्षक कीटक

IPM पॅकेजमध्ये या नैसर्गिक शत्रूंचे संरक्षण करण्यासाठी व्यापक परिणाम करणाऱ्या कीटकनाशकांचा अनावश्यक वापर कमी करण्याचे आवाहन केले आहे.

अंडीवरील परोपजीवी

Trichogramma chilonis, Tetrastichus आणि Telenomus यांसारखे अंडीवरील परोपजीवी Helicoverpa व इतर पतंगांच्या अंड्यांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करतात.

Bt

Bacillus thuringiensis आधारित जैविक कीटकनाशकाचा वापर लहान अळीच्या अवस्थेत उपयुक्त ठरू शकतो. सोयाबीन IPM पॅकेजमध्ये Bt ची शिफारस केली आहे.

११. 🌿 वनस्पतीजन्य उपाय

किडीची सुरुवातीची अवस्था आणि कमी प्रादुर्भाव असल्यास जैविक/वनस्पतीजन्य उपायांना प्राधान्य देता येते.

IPM पॅकेजमध्ये विविध किडींसाठी NSKE 5% चा उल्लेख आहे.

यामुळे IPM मध्ये केवळ रासायनिक नियंत्रणावर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होते.

१२. 🧪 रासायनिक नियंत्रण

सर्वात महत्त्वाचा नियम

कीड दिसली = फवारणी हा नियम चुकीचा आहे.

सोयाबीन IPM पॅकेजमध्ये Helicoverpa armigera साठी शेंगा धरण्याच्या अवस्थेत:

ही आर्थिक नुकसान पातळी दिली आहे. या पातळीपेक्षा प्रादुर्भाव वाढल्यासच रासायनिक नियंत्रणाचा विचार करावा.

शिफारस केलेले पर्याय

अशी शिफारस दस्तऐवजात आहे.

तसेच सध्याच्या अधिकृत PPQS लेबलमध्ये Indoxacarb 15.8% EC साठी सोयाबीनमधील Pod borer (Heliothis armigera) साठी 333 ml/ha, 500 L पाणी/ha, ETL ओलांडल्यानंतर फवारणी आणि एका हंगामात जास्तीत जास्त दोन फवारण्या नमूद आहेत. लेबलवरील पीक, कीड, मात्रा आणि PHI यांचे पालन करणे आवश्यक आहे.

ICAR च्या अलीकडील सोयाबीन सल्ल्यात Helicoverpa साठी विशिष्ट pheromone trap तसेच Indoxacarb 15.8 EC 333 ml/ha यांसह काही इतर अधिकृत पर्यायांचा उल्लेख आहे.

१३. ⚠️ फवारणी करताना महत्त्वाची काळजी

• ETL ओलांडल्याशिवाय रासायनिक फवारणी करू नये.
• एकाच गटातील कीटकनाशकांची वारंवार फवारणी टाळावी.
• लहान अळीच्या अवस्थेत नियंत्रण अधिक प्रभावी असते.
• फुलोऱ्यात मधमाश्या व इतर परागीभवन करणाऱ्या कीटकांचे संरक्षण करावे.
• फवारणीपूर्वी हवामानाचा अंदाज तपासावा.
• योग्य पाण्याचे प्रमाण व योग्य nozzle वापरावा.
• लेबलवरील मात्रा, PHI आणि सुरक्षा सूचना काटेकोरपणे पाळाव्यात.
• PPE वापरूनच फवारणी करावी.
• दोन-तीन कीटकनाशके स्वतःहून टँक मिक्स करू नयेत.

🌾 शेतकऱ्यांसाठी कृती आराखडा

🚨 शेतकऱ्यांनी लक्षात ठेवावे

“शेंगेला छिद्र दिसण्याची वाट पाहू नका; अंडी आणि लहान अळी दिसताच शेताची पाहणी वाढवा.”

“कीड दिसली म्हणून लगेच फवारणी नाही; कीड किती आहे, मित्रकीटक किती आहेत आणि ETL ओलांडली आहे का, हे पाहून निर्णय घ्या.”