आजच्या धावपळीच्या जीवनात, आपण सर्वजण अधिक प्रभावी (effective) होण्याचा प्रयत्न करत आहोत. आपण अधिक काम करतो, नवीन तंत्रज्ञान वापरतो, आणि वेळेचे नियोजन करण्याच्या नवनवीन पद्धती शोधतो. पण इतके करूनही अनेकदा आपल्याला असे वाटते की आपण फक्त एकाच जागी फिरत आहोत किंवा काहीतरी मूलभूत गोष्ट विसरत आहोत. अशा वेळी आपल्याला जाणीव होते की केवळ जास्त वेगाने धावून चालणार नाही, तर दिशा योग्य असणे जास्त महत्त्वाचे आहे.
याच समस्येवर स्टीफन कोवे यांचे ‘द 7 हॅबिट्स ऑफ हायली इफेक्टिव्ह पीपल’ हे प्रसिद्ध पुस्तक एक वेगळा प्रकाश टाकते. या पुस्तकाने लाखो लोकांच्या विचारांना दिशा दिली आहे. हा लेख त्या पुस्तकातील काही वरवरच्या टिप्स देणार नाही, तर अत्यंत आश्चर्यकारक आणि आपल्या विचारांना मुळापासून बदलणारे ५ खोल विचार तुमच्यासमोर मराठीत मांडणार आहे. हे विचार केवळ तुमची काम करण्याची पद्धत नाही, तर तुमचा जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनच बदलू शकतात.
१. आपण जग पाहत नाही, आपण ‘आपल्या’ जगाचा नकाशा पाहतो.
‘पॅराडाइम’ (Paradigm) किंवा ‘गृहीतक’ ही संकल्पना समजून घेणे ही परिणामकारकतेची पहिली पायरी आहे. गृहीतक म्हणजे जगाकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन, आपला नकाशा. थोडक्यात, आपण जगाला जसे आहे तसे नाही, तर आपण जसे आहोत तसे पाहतो. याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे एक प्रसिद्ध ऑप्टिकल इल्युजन (optical illusion). जर तुम्हाला एका तरुण स्त्रीचे चित्र दाखवले आणि तुमच्या मित्राला एका वृद्ध स्त्रीचे चित्र दाखवले, आणि त्यानंतर दोघांनाही एक असे चित्र दाखवले ज्यात दोघीही आहेत, तर काय होईल? तुम्हाला तरुण स्त्री दिसेल आणि तुमच्या मित्राला वृद्ध स्त्री दिसेल. गंमत म्हणजे, तुम्ही दोघेही तुमच्या जागी बरोबर असाल.
हे महत्त्वाचे का आहे? कारण आजच्या जगात आपण आपल्या मतांना आणि दृष्टिकोनांनाच ‘वास्तव’ समजण्याची चूक करतो. आपले ‘नकाशे’ हे वास्तव नसतात, ते फक्त वास्तवाचे आपले आकलन असते आणि ते चुकीचे असू शकते. आपले हेच दृष्टिकोन आपल्या वृत्ती आणि वागणुकीचा स्रोत असतात. आपण अनेकदा आपली वागणूक बदलण्याचा प्रयत्न करतो, पण आपले मूळ गृहीतक, आपला ‘नकाशा’ तोच ठेवतो. कोवे आपल्याला शिकवतात की खरा बदल हा केवळ वरवरची वागणूक बदलून नाही, तर आपला मूळ दृष्टिकोन किंवा ‘नकाशा’ बदलून येतो. हा विचार आपल्याला इतरांचे दृष्टिकोन समजून घेण्यास आणि स्वतःच्या मर्यादित दृष्टिकोनाच्या पलीकडे पाहण्यास शिकवतो.
आपली गृहीतं, चुकीची किंवा बरोबर, हीच आपल्या वृत्तीची आणि वागणुकीचे स्रोत असतात आणि त्यांच्यावरच आपले इतरांशी असलेले नातेसंबंध ठरतात.
२. ‘सोन्याची अंडी’ हवी असतील, तर आधी ‘कोंबडीची’ काळजी घ्या.
एका शेतकऱ्याकडे एक अशी कोंबडी होती जी रोज एक सोन्याचे अंडे द्यायची. रोज एक सोन्याचे अंडे मिळाल्याने तो खूप श्रीमंत झाला. पण वाढत्या संपत्तीबरोबर त्याची हाव आणि घाई वाढली. रोज एका अंड्याची वाट पाहणे त्याला अशक्य झाले. त्याने विचार केला की कोंबडीचे पोट फाडून सगळी अंडी एकदाच काढून घ्यावीत. पण जेव्हा त्याने कोंबडीला मारून तिचे पोट फाडले, तेव्हा आत एकही अंडे नव्हते. लोभामुळे त्याने सोन्याची अंडी देण्याचा स्रोतच नष्ट केला होता.
ही कथा ‘P/PC बॅलन्स’ (Production/Production Capability) हे महत्त्वाचे तत्त्व समजावून सांगते. येथे ‘P’ म्हणजे इच्छित परिणाम (सोन्याची अंडी) आणि ‘PC’ म्हणजे तो परिणाम निर्माण करण्याची क्षमता (कोंबडी). परिणामकारकता या दोन्हींच्या समतोलात असते. आजच्या जगात, जिथे तात्काळ परिणामांवर प्रचंड भर दिला जातो, तिथे हे तत्त्व अत्यंत महत्त्वाचे आहे. कंपन्यांवर ‘तिमाही नफा’ (quarterly profits) दाखवण्याचे दडपण असते, Wall Street तात्काळ परिणामांसाठी ‘कचाळत’ असते आणि आपणही आपल्या आयुष्यात झटपट उपायांच्या मागे धावतो. या नादात आपण फक्त ‘P’ म्हणजेच सोन्याच्या अंड्यांवर लक्ष केंद्रित करतो आणि ‘PC’ म्हणजेच कोंबडीकडे दुर्लक्ष करतो. आरोग्य (शरीर), यंत्रसामग्री (देखभाल), ग्राहक संबंध किंवा कौटुंबिक नातेसंबंध यांसारख्या सर्वच बाबतीत दीर्घकालीन यशासाठी ‘PC’ (क्षमता) जपणे आणि त्यात गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे. केवळ तात्पुरत्या फायद्यासाठी क्षमता नष्ट करणे म्हणजे स्वतःच्याच पायावर कुऱ्हाड मारण्यासारखे आहे.
परिणामकारकता समतोलात आहे. याला मी प/प समतोल म्हणतो. पी म्हणजे इच्छित परिणामाची निर्मिती, सोन्याची अंडी. पीसी म्हणजे परिणाम उत्पादनाची क्षमता, सोन्याची अंडी देण्याची क्षमता किंवा साधनसंपत्ती.
३. तुम्ही चुकीच्या जंगलात असाल, तर वेगाने चालून काय फायदा?
कल्पना करा की काही लोक जंगलातून झाडे तोडत रस्ता बनवत आहेत. ते खूप मेहनत आणि कार्यक्षमतेने काम करत आहेत. त्यांच्या मागे ‘व्यवस्थापक’ (Manager) आहेत, जे कोयत्यांना धार लावत आहेत, कामाचे वेळापत्रक बनवत आहेत आणि कामगारांना प्रशिक्षण देत आहेत, जेणेकरून झाडे अधिक वेगाने कापली जातील. सगळेजण खूप व्यस्त आणि उत्पादक आहेत. इतक्यात, त्यांच्यातला ‘नेता’ (Leader) सर्वात उंच झाडावर चढतो, आजूबाजूला पाहतो आणि ओरडून सांगतो, “आपण चुकीच्या जंगलात आहोत!”
हे उदाहरण ‘नेतृत्व’ आणि ‘व्यवस्थापन’ यातील मूलभूत फरक स्पष्ट करते. व्यवस्थापन म्हणजे गोष्टी योग्य प्रकारे करणे (efficiency), तर नेतृत्व म्हणजे योग्य गोष्टी करणे (effectiveness). आपली आधुनिक संस्कृती ‘व्यस्त’ असण्याला गौरवते. आपण अनेकदा आपल्या दैनंदिन जीवनात ‘व्यवस्थापनात’ इतके अडकून पडतो की आपण व्यस्त राहण्यालाच परिणामकारकता समजू लागतो. आपण अधिक वेगाने, अधिक कार्यक्षमतेने शिडी चढण्याचा प्रयत्न करतो, पण ती शिडी योग्य भिंतीला लावलेली आहे की नाही, हा ‘नेतृत्वाचा’ प्रश्न विचारायलाच विसरून जातो. हा विचार आपल्याला ‘व्यस्ततेच्या सापळ्यातून’ बाहेर पडायला मदत करतो आणि विचार करायला लावतो की, “मी जे काही करत आहे, ते खरंच महत्त्वाचे आहे का?”
नेता असतो तो सर्वात उंच झाडावर चढतो सगळी परिस्थिती न्याहाळतो आणि सांगतो, ‘चुकीचं जंगल!’
४. तुमची शक्ती वाढवायची असेल, तर लहान गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करा.
जेव्हा गोष्टी आपल्या मनाप्रमाणे घडत नाहीत, तेव्हा परिस्थितीला, नशिबाला किंवा दुसऱ्या लोकांना दोष देणे ही एक सामान्य मानवी प्रवृत्ती आहे. ‘प्रतिकर्मी’ (Reactive) लोक (म्हणजे जे परिस्थितीला दोष देत प्रतिक्रिया देतात) नेहमी म्हणतात, “माझा बॉस मला वेडं करून टाकतो,” किंवा “मी असाच आहे, मी काही करू शकत नाही.” याउलट, ‘अ-कर्मी’ (Proactive) लोक (म्हणजे जे जबाबदारी स्वीकारून कृती करतात) वेगळा विचार करतात. हा फरक समजून घेण्यासाठी कोवे दोन वर्तुळांची संकल्पना मांडतात: ‘काळजीचे वर्तुळ’ (Circle of Concern) आणि ‘प्रभावाचे वर्तुळ’ (Circle of Influence).
काळजीच्या वर्तुळात त्या सर्व गोष्टी येतात ज्यांची आपल्याला चिंता वाटते, पण ज्यावर आपले थेट नियंत्रण नसते – जसे की राष्ट्रीय समस्या, दुसऱ्यांचे वागणे किंवा हवामान. याच्या आत एक लहान ‘प्रभावाचे वर्तुळ’ असते. यात अशा गोष्टी येतात ज्यावर आपण काहीतरी करू शकतो. येथे एक आश्चर्यकारक सत्य दडलेले आहे. प्रतिकर्मी लोक आपली सर्व ऊर्जा काळजीच्या वर्तुळावर खर्च करतात—तक्रार करण्यात, चिंता करण्यात. याचा परिणाम असा होतो की त्यांचे प्रभावाचे वर्तुळ आणखी लहान होत जाते. याउलट, अ-कर्मी लोक त्यांची ऊर्जा त्यांच्या लहानशा प्रभावाच्या वर्तुळावर केंद्रित करतात. ते ज्या गोष्टी बदलू शकतात, त्यावर काम करतात. यामुळे त्यांची क्षमता वाढते आणि त्यांचे प्रभावाचे वर्तुळ हळूहळू मोठे होते. हा विचार म्हणजे तक्रार करण्याच्या निष्क्रिय वृत्तीवर एक शक्तिशाली उतारा आहे, जो आपल्याला आपल्या जीवनाचे नियंत्रण घेण्यास शिकवतो.
अ-कर्मी भूमिका ही आतून बाहेर बदलायची असते. वेगळे होणे आणि वेगळे झाल्याने तिथे बाहेर जे आहे त्यात सकारात्मक बदल घडवून आणणे. मी अधिक योजक असू शकतो, अधिक सावध असू शकतो, अधिक कल्पक असू शकतो, अधिक चांगला सहकारी असू शकतो.
५. प्रभाव पाडण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे आधी समोरच्याला समजून घेणे.
संवाद साधताना आपण सहसा काय करतो? आपण उत्तर देण्याच्या उद्देशाने ऐकतो, समजून घेण्याच्या उद्देशाने नाही. आपण समोरच्याचे बोलणे पूर्ण होण्याची वाट पाहत असतो, जेणेकरून आपण आपले मत, आपला सल्ला किंवा आपली गोष्ट सांगू शकू. पण परिणामकारक संवादाचे पाचवे तत्त्व याच्या अगदी उलट आहे: ‘आधी समजून घ्या, मग समजावून सांगा’ (Seek First to Understand, Then to Be Understood).
याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे डॉक्टर. तुम्ही डॉक्टरांकडे गेल्यावर ते लगेच तुम्हाला औषध लिहून देतात का? नाही. ते आधी तुमचे म्हणणे ऐकून घेतात, तपासणी करतात, म्हणजेच ‘निदान’ करतात आणि त्यानंतरच ‘उपचार’ सुचवतात. हीच गोष्ट मानवी संबंधांनाही लागू होते. हे करणे इतके कठीण का आहे? कारण आपण सर्वजण आपल्या स्वतःच्या दृष्टिकोनातून ऐकण्यासाठी सरावलेले असतो – सल्ला देण्यासाठी, प्रश्न विचारण्यासाठी आणि giudgement देण्यासाठी. पण समोरच्या व्यक्तीला पूर्णपणे समजून घेतल्याशिवाय दिलेला सल्ला निष्फळ ठरतो. जेव्हा आपण खऱ्या अर्थाने समोरच्याला समजून घेतो, तेव्हाच आपण विश्वास निर्माण करू शकतो आणि खऱ्या अर्थाने प्रभावी उपाय शोधू शकतो. हा विचार म्हणजे आपल्या अहंकाराला बाजूला सारून नातेसंबंधात क्रांती घडवण्याचा एक मार्ग आहे.
उपचार सुचवण्यापूर्वी निदान करा
खरी परिणामकारकता ही वरवरच्या युक्त्यांमध्ये किंवा वेळेचे नियोजन करण्याच्या तंत्रात नाही, तर ती आपल्या दृष्टिकोनातील मूलभूत बदलांमध्ये आहे. आपण सुरुवातीला ज्या धावपळीच्या आणि असमाधानाच्या चक्रात अडकल्यासारखे वाटण्याच्या समस्येबद्दल बोललो, त्यातून बाहेर पडण्याचा खरा मार्ग या मूलभूत विचारांमध्ये दडलेला आहे. जगाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलणे, दीर्घकालीन क्षमतेवर लक्ष केंद्रित करणे, योग्य दिशेने चालणे, आपल्या प्रभावाच्या क्षेत्रात काम करणे आणि इतरांना समजून घेणे – यातील प्रत्येक विचार हा अशाच एका बदलाची संधी देतो, जो आपल्या वैयक्तिक आणि व्यावसायिक जीवनात क्रांती घडवू शकतो.
या ५ विचारांपैकी कोणता एक विचार आज तुम्ही तुमच्या आयुष्यात वापरून पाहणार आहात?